بایگانی ماهانه :

رانت جدید برای عده‌ای صادرکننده مواد خام ایجاد نکنیم

رانت

اندیمشک فردا/نظر مرتضی افقه، اقتصاددان، درباره تاثیر کاهش ارزش پول ایران بر تجارت
مشکل صادرات ایران نرخ ارز نیست
افقه: رانت جدید برای عده‌ای صادرکننده مواد خام ایجاد نکنیم

کاهش نرخ ارز در کشورهایی مانند آمریکا، چین و اعضای یورو بر صادراتشان تاثیر قابل‌توجهی دارد. این رابطه میان صادرات و نرخ ارز در کشورهایی است که ارز قدرتمندی و پذیرفته‌شده‌ای دارند. طبیعتا بحث رابطه میان کاهش نرخ ارز در مقابل ارز‌های مطلوب جهانی در کشوری مانند ایران که تومان آن در کمتر کشوری مبنای معامله است از این قانون تبعیت نمی‌کند. افزایش قیمت ارزهای جهانی نسبت به پول کشور تنها ارزش ریالی صادرات را بالا می‌برد. با توجه به این‌که بخش اعظمی از صادرات ایران در حوزه غیرنفتی مربوط به مواد خام بوده و این صادرات در دست گروه‌هایی خاص است. چنین افزایش نرخ ارزی، تنها سرمایه ریالی این صادرکنندگان را افزایش می‌دهد. این افزایش نه‌تنها به صادرات کمک نمی‌کند، بلکه رانت قابل‌توجهی هم برای عده‌ای ایجاد می‌کند. سید مرتضی افقه، عضو هیئت‌علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه اهواز معتقد است طرفداران این افزایش نرخ ارز هیچ توجیه منطقی‌ای ندارند و این پدیده نه به افزایش صادرات و نه به کاهش واردات کمک می‌کند. در ادامه گفت‌وگوی روزنامه «آسمان آبی» با این اقتصاددان را می‌خوانید:

نوسانات نرخ ارز و به‌خصوص افزایش آن، چه تاثیراتی بر صادرات غیرنفتی دارد؟
در بحث تاثیر نرخ ارز بر میزان صادرات غیرنفتی هم نوسان و هم افزایش تاثیر منفی دارد. نوسان باعث ایجاد بی‌اعتمادی هم در بخش تولید و هم در بخش مصرف می‌شود و اقتصاد را به‌هم می‌ریزد. درمورد افزایش نرخ ارز اما عده‌ای از دوستان طرفدار این افزایش هستند و برای آن دو استدلال مطرح می‌کنند؛ یکی این‌که واردات با افزایش نرخ ارز کم و دیگر این‌که صادرات غیرنفتی زیاد شود. نکته‌ای که در این ماجرا دوستان به آن توجه نمی‌کنند این است که بیش از ۹۵‌درصد صادرات غیرنفتی ما مواد خام است و این در بعضی موارد نه‌تنها مفید و قابل‌تمجید نیست، بلکه مضر هم هست. من حتی با آیین‌نامه‌های تشویق‌ها و حمایت‌هایی که از این نوع صادرات انجام می‌شود مخالف هستم چه برسد به این‌که با افزایش نرخ ارز، رانتی هم برای این گروه از صادرکنندگان ایجاد کنیم. ماهیت این صادرات غیرنفتی به نفع اقتصاد نیست. نکته دیگر درباره این‌که گفته می‌شود با افزایش نرخ ارز صادرات غیرنفتی زیاد می‌شود باید بگویم هیچ مدرک علمی‌ای وجود ندارد که صادرات غیرنفتی ما با ضریب بالایی تحت‌تاثیر نرخ ارز باشد. به نظر من درحال‌حاضر صادرات غیرنفتی ما بدون توجه به نرخ ارز در حداکثر ظرفیت خود انجام می‌شود. این‌که صادرات غیرنفتی ما بیش از این ظرفیت ندارد به مسائل دیگری برمی‌گردد نه نرخ ارز؛ مشکلات تولید داخل، قدرت پایین بازاریابی تجار ما، قوانین بین‌المللی و پایین بودن قدرت رقابت ما با رقبای خارجی مجموعه‌ای از عوامل است که باعث می‌َشود صادرات غیرنفتی ما به حد
مطلوب نرسد.
افزایش نرخ ارزی که ما شاهد آن هستیم به‌‌طورکلی چه تاثیری بر تجارت ایران دارد؟
افزایش نرخ ارز تاثیر منفی دیگری هم دارد و آن‌ افزایش قیمت کالاهای وارداتی است. از آن‌جایی‌که اقتصاد ما در هر سه بخش کشاورزی، صنعت و خدمات به واردات مواد واسطه‌ای و سرمایه‌ای وابسته است، بنا‌براین با افزایش نرخ ارز هزینه واردات این گروه از کالاها افزایش پیدا می‌کند و درنتیجه هزینه تولید کالاهای داخلی هم افزایش می‌یابد و تورم وارداتی بر کشور تحمیل می‌کند. بخش قابل‌توجهی از کالاهای مصرفی که این مدت وارد می‌کنیم، مثل کالاهای الکترونیکی و الکتریکی، مصرف‌شان اجتناب‌ناپذیر است و تولید داخلی برای آن‌ها وجود ندارد؛ بنابراین باید به کسانی که می‌گویند واردات با افزایش نرخ ارز کاهش پیدا می‌کند، گفت الزاما کاهش واردات خیلی هم مطلوب نیست. اقتصاد و بخش مصرف ما به‌شدت به بخش قابل‌توجهی از کالاهای وارداتی وابسته است.
برخی از اقتصاددانان و فعالان اقتصادی می‌گویند افزایش نرخ ارز براساس فرمول برابری قدرت خرید غیرقابل‌اجتناب است و جلوگیری از آن باعث افزایش جهشی می‌شود. این نظریه را قبول دارید؟
در این مورد هم دوستان موافق کمی سفسطه می‌کنند. اولا ما یک نرخ تورم کلی داریم و یک نرخ تورم زیرمجموعه کالاها که الزاما همه آن‌ها متناسب با میانگین نرخ تورم بالا نیستند. من معتقدم تا زمانی که کشور در شرایط عادی قرار دارد (نه در شرایط تحریمی) دولت به ‌اندازه کافی منابع ارزی دارد و طبق همان قانون عرضه و تقاضایی که دوستان خیلی به آن متوسل می‌شوند، نرخ ارز آن‌قدری نیست که دوستان می‌گویند؛ چراکه دولت به‌اندازه کافی ارز دارد و می‌تواند وارد بازار کند؛ بنا‌براین فرمول‌هایی که می‌گویند گمراه‌کننده است و ربط زیادی به واقعیت اقتصاد ایران ندارد و به نظرم این‌ها بیشتر توجیه و استدلال برای افزایش نرخ ارز هستند.
پس دولت باید در بازار ارز دخالت کند و این‌که دخالتش تاکنون درست بوده است یا خیر؟
اقتصاد کشور ما هنوز ‌شرایط رفتن به بازار آزاد را ندارد و اصلا شرایط اقتصاد رقابتی هم نداریم. انحصارها، فشارها و مسائل دیگری وجود دارند که به ما امکان پیوستن به بازار آزاد را نمی‌دهد. حتی در کشورهای پیشرفته هم در چنین شرایطی دولت حضور فعال دارد. نرخ ارز یکی از متغیرهای بسیار تاثیرگذار در اقتصاد ایران است؛ هم مستقیم و هم غیرمستقیم. کوچک‌ترین تغییر نرخ ارز روی زندگی و قدرت خرید مردم تاثیر مستقیم می‌گذارد؛ بنابراین قطعا دولت نباید متغیری به این مهمی را رها کند، به‌خصوص با این افسارگسیختگی که اکنون در بازار وجود دارد.